طرح «زوج و فرد» یکی از معروفترین طرحهای مدیریت ترافیک در شهرهای پرتردد است. این طرح با هدف کاهش حجم رفتوآمد خودروها، کنترل آلودگی هوا و مدیریت بهتر ترافیک ساخته شد. در ادامه، مفهوم کامل این طرح، نحوه اجرا در ایران، نمونه خارجی و روش تشخیص پلاک زوج یا فرد را بررسی میکنیم.
چرا طرح زوج و فرد ایجاد شد؟
افزایش بیرویه خودروها در کلانشهرها باعث شد:
- ترافیک روزانه سنگینتر شود
- زمان سفر شهری افزایش پیدا کند
- آلودگی هوا در فصل سرد و گرم بهشدت بالا برود
- مصرف سوخت بالا برود
- کیفیت زندگی کاهش پیدا کند
شهرداریها و دولتها برای کنترل این مشکل بهدنبال راهحلی سریع و کمهزینه بودند.
نتیجه؟ طرح زوج و فرد یکی از اولین روشهای کنترل تقاضا در ترافیک بود.
هدف اصلی این طرح:
- کم کردن تعداد خودروهای موجود در خیابان
- کاهش آلودگی هوا
- مدیریت بهتر ساعات اوج ترافیک
- جلوگیری از قفلشدن معابر اصلی
این طرح نسبت به ساخت بزرگراه یا توسعه حملونقل عمومی، هزینه بسیار کمی دارد و سریع قابل اجراست.
طرح زوج و فرد چگونه کار میکند؟
سازوکار طرح بسیار ساده است:
- خودروهایی که پایان پلاکشان زوج باشد، در روزهای زوج اجازه ورود به محدوده دارند.
- خودروهایی که پایان پلاکشان فرد باشد، در روزهای فرد اجازه تردد دارند.
معمولاً این طرح در یک محدوده خاص (مثل مرکز شهر یا محدوده آلایندگی زیاد) اجرا میشود.
فواید این روش:
- نصف شدن تعداد خودروهای ورودی
- کاهش آلودگی در روزهای بحران
- کاهش شلوغی خیابانهای مرکزی
عیب اصلی:
بعضی افراد برای دور زدن طرح، خودرو دوم تهیه میکنند که اثر مثبت طرح را کم میکند.
طرح زوج و فرد در ایران چگونه اجرا میشود؟
در ایران، طرح در شهرهای بزرگ مثل تهران، اصفهان و مشهد استفاده شده است.
اما معروفترین نمونه، تهران است.
وضعیت اجرای طرح در تهران
- تهران سالها محدودهای داشت به نام «محدوده طرح زوج و فرد».
- خودروها باید براساس عدد پایانی پلاک وارد منطقه میشدند.
- تخلف با دوربین ثبت میشد.
- هدف اصلی، کنترل آلودگی و کاهش ترافیک مرکز شهر بود.
تغییرات مهم در سالهای اخیر
در تهران، طرح زوجوفرد به «طرح کاهش آلودگی هوا» و «طرح ترافیک جدید» تبدیل شد.
اکنون ورود براساس سهمیه روزانه، خرید طرح یا ساکن محدوده بودن مدیریت میشود.
اما مفهوم زوج و فرد همچنان در روزهای آلودگی شدید یا شرایط اضطراری فعال میشود.
اولین بار طرح زوج و فرد در کدام کشور اجرا شد؟
طرح زوج و فرد اولین بار به شکل رسمی در آتن (یونان) در دهه ۱۹۸۰ میلادی اجرا شد تا:
- آلودگی شدید هوا
- ترافیک سنگین مرکز شهر
کنترل شود.
بعد از آن شهرهای زیادی از این روش استفاده کردند.
مثال خارجی معروف: پاریس فرانسه
در پاریس، در سالهای ۱۹۹۷ و ۲۰۱۴ هنگام افزایش شدید آلودگی، طرح زوج و فرد بهصورت اضطراری فعال شد.
اگر شاخص آلودگی از حد مجاز عبور میکرد:
- تنها خودروهای زوج اجازه تردد داشتند
- روز بعد خودروهای فرد
- استفاده از حملونقل عمومی رایگان میشد
این اقدام باعث شد آلودگی در همان هفته بهطور قابلتوجهی کاهش پیدا کند.
چطور بفهمیم پلاک زوج هستیم یا فرد؟
تشخیص بسیار ساده است:
عدد آخر پلاک خودرو معیار است.
- اگر عدد پایانی پلاک شما یکی از اینها باشد:
۰، ۲، ۴، ۶، ۸ → زوج - اگر عدد پایانی یکی از اینها باشد:
۱، ۳، ۵، ۷، ۹ → فرد
❗ نکته مهم:
ملاک فقط آخرین رقم سمت راست است حتی اگر پلاک دارای حروف، بخشهای جدا، یا اعداد دو رقمی باشد.
مثال:
| پلاک | نوع |
|---|---|
| 48 2 د 123 | زوج |
| 62 7 ط 456 | فرد |
| 24 0 ب 987 | زوج |
| 31 9 چ 221 | فرد |
مزایا و معایب طرح زوج و فرد
مزایا
- اجرای سریع و بدون هزینه زیاد
- کاهش ترافیک در ساعات اوج
- کاهش آلودگی در روزهای حساس
- مدیریت آسان توسط دوربینها
معایب
- مردم برای دور زدن طرح، خودرو دوم میخرند
- در بلندمدت بازدهی کمتر میشود
- ثابت نیست و گاهی باعث سردرگمی مردم میشود
- همیشه همراه با حملونقل عمومی قوی جواب میدهد، نه به تنهایی
جمعبندی
طرح زوج و فرد یکی از ابتداییترین اما مؤثرترین روشهای مدیریت ترافیک شهری است.
با وجود نقصهایی مثل دورزدن توسط خودروهای دوم، همچنان در بسیاری از شهرهای جهان برای کنترل آلودگی و کاهش فشار ترافیک استفاده میشود.
ایران نیز سالها از این طرح برای کنترل آلودگی تهران استفاده کرده و هنوز هم در دورههای اضطراری، این طرح فعال میشود.
